जाहिराती, गाणी आणि महिला

महिलांच्या एकूण परिस्थिती विषयी खूप बोललं गेलं, कंटाळा येईपर्यंत चर्चा झाली. कायद्यात आणि मानसिकतेत बदलांच्या गोष्टी झाल्या. पण स्वतःला सुसंकृत-सुशिक्षित-सुज्ञ समजणाऱ्या समाज नावाच्या व्यवस्थेत  खरचं बदल होणार का? आपल्या सगळ्या चर्चा एका ''फेविकॉल'' ने झडून गेल्या. महिलांकडे पाहण्याचा एकूण दृष्टीकोन कसा होता, कसा आहे याची काही उदाहरणं.

खालील  जाहिरातींवरचा हा लेख नुकताच वाचनात आला. या लेखात  अशा जाहिरातींचा सब-कोन्शिअस लेवलवर कसा  परिणाम होत असतो ते लिहून  अशा जाहिरातींवर गंभीर विचार करण्याची गरज मांडण्यात आली आहे.

                                                                       मदर डेअरी

                                                                 फेअर एंड लवली

बजाज सी एफ एल  बल्ब

हनी सिंग वरतीही बरीच होऊन गेली. त्या गोंधळात अनेकांनी त्याचं समर्थन केलं. त्या विषयाच्या संदर्भात  फर्स्ट पोस्ट डॉट कॉम वर वाचलेला हा एक लेख या लेखात हनी सिंग सारखे तर बरेच आहेत आणि खूप आधीपासून आहेत असं लिहित अनेक भाषांमधल्या अनेक आक्षेपार्ह गाण्यांची उदाहरणं दिली आहेत.

परदेशी मासिकातल्या महिलांसंबंधी जाहिरातींवरची ही एक क्लिप

बदलांची सुरुवात वैयक्तिक पातळीवरच होऊ शकेल.

रूमी

१२ व्या शतकातील सुफी संत आणि कवी जलाल उद्दीन  मुहम्मद रुमी हा रुमी नावाने अधिक

लोकप्रिय.  सध्याच्या तजाकिस्तान मधला त्याचा जन्म. त्याच्या कवितांची बरीच पुस्तकं बाजारात

आहेत. मस्नवि, इसेन्शिअल रुमी, दि इल्युमीनेटेड रुमी, से आय एम यु ही त्याची काही अनुवादित

पुस्तकं. मूळ  पर्शियन भाषेतील्या  इंग्रजी अनुवादित काही ओळी....

पहिल्या कवितेची एकापेक्षा जास्त वर्जन्स ऑनलाईन उपलब्ध  आहेत, त्यापैकी एकातील काही ओळी

What can be done, O believers, as I don't recognize myself? I'm neither a Christian nor Jew, Magian nor Moslem.
I'm not of the East or West; neither land nor sea; I'm not of Nature's mine; nor the stars in Heaven.

I'm not of earth, water, air or fire; I'm not of Heaven, nor the dust on this carpet.
I'm not of India, China, Bulgaria nor Saqsin; I'm not of the kingdom of Iraq, nor Khorasan.
I'm not of this world, nor the next, Paradise nor Hell; I'm not of Adam, nor Eve, Eden nor Rizwan.
My place is in the Placeless, my trace in the Traceless; I'm neither body nor soul, as I belong to the soul of the Beloved.
I have dispensed with duality, and seen the two worlds as One. One I seek; One I know, One I see, One I call

more...

Out beyond ideas of wrongdoing and righdoing
there is a field. I'll meet you there.
When the soul lies down in that grass,
the world is too full to talk about
Ideas, language even the phrase 'each other'
doesn't make any sense

'" Essential Rumi"

Beaten by Politics

“’To put things in perspective, India won an all-time high, six individual medals at the 2012 London Olympics. But it was not thanks to the sports federations. It was a grit of individual sportspersons that did it. Of the six Olympic medal winners, four were supported by Olympic Gold Quest and one by the Mittal Champions Trust. Embroiled in internal politics, government bodies have been failing Indian sports for decades.”

“Sports is not a priority in our country. To be a sportsman is not something that we, as a nation, are particularly proud of. So, when parents are pushed to choose between studies and sports, the unanimous choice is an always academics.”

“Identifying talent at the grassroots level is the key and this is something the West and China learnt a long time ago. England has created a system called ‘Talent ID’ for all the Olympic sports. They look athletes and based on the physical requirements of a sports, they identify the potential of the child through quantitative measurements and develop them from an early age for specialist sports.’’

“Fifteen of the 39 Indian Olympic Association constituent federations and 23 of 33 State Olympic Association presidents are politicians.”

                                                                             Marathon Men

Sports Federation	Head-In charge	Political Affiliation	Duration
Archery Association of India	V.K. Malhotra	BJP	40 years
Judo Federation of  India	Jagdish Tytler	Congress	14 years
Table Tennis Federation of India	Ajay Singh Chautala	INL	14 years
All India Football Federation	P.R. Dasmunshi	Congress	20 years
Athletics Federation of India	Lalit Bhanot	-	24 years
Indian Olympic Association	Suresh Kalmadi	Congress	16 years

Indian Sports & the Political Players

…but politics is just the tip of the iceberg, the rot runs much deeper.

Avalok Langer examines why we are not a sporting nation

Tehelka

Mahesh Elkunchwar

Wada Chrebandi (Marathi Play) was recently translated into French and professional actors did a dramatic reading of it for an invited audience in Paris.

(The English press) They call us Bhasha writers. A Spanish writer is a Spanish writer, a French one is a French writer; but a Bengali or a Kannad writer is not a Bengali or a Kannad writer. He is a Bhasha writer. It is as if it is a sub-species. It is amusing, this condescension.

I write about what I feel strongly about. I am not influenced by what other people want from me, and it doesn’t matter if very few people share what I believe.  I am not in a consumer market. Yes, I write for theatre, but I am not out to woo a large audience.

Social relevance and contemporary reality are not necessarily a must for good theatre, neither are they criteria by which to judge a play.

Interview of Mahesh Elkunchwar

In Sunday supplement of The Indian Express.

13^th Jan 2013

A Moment

A Moment

Life is the name of a few moments

And among them that single moment

In which two eyes speak as they

Look up from a cup of tea

And descend into the heart

They descend into the heart, and say

Today, you must not speak a word

Today, I shall not spaek a word

Just sit as we are

Holding hand in hand

Holding the gift of pain

Holding the warmth of feelings

For who knows, at this very moment

Far away upon a mountain, the snow begins to melt.

By Kaifi for his beloved wife Shaukat

From

Kaifi & I....A Memoir
Shakaut Kaifi
Edited and traslated by Nasreen Rehman

एक संमेलन

८६ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाची ग्रंथदिंडी  हमीद दलवाई यांच्या मिरजोळी गावातील घरापासून निघणार होती. पारंपारिक विचारांच्या काही लोकांनी विरोध करताच आमच्या मराठी  साहित्यिकांनी-संयोजकांनी दिंडीचा कार्यक्रम बदलला. भाऊ पाध्ये यांच्या 'राडा'ची होळी करणाऱ्या शिवसेनाप्रमुखांच नाव मंचाला देताना होणारा विरोध मात्र साहित्यिकांनी-संयोजकांनी फेटाळून लावला. साहित्यिक!! अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या गप्पा मारणाऱ्या साहित्यिकांचे संमेलन कि केवळ  लोकप्रियता जपणाऱ्या  ''मराठी'' साहित्यिकांचे संमेलन?? 

अर्धसत्य

चक्रव्यूह में घुसने से पहले, कौन था मैं और कैसा था,

ये मुझे याद ही ना रहेगा

चक्रव्यूह में घुसने के बाद

मेरे और चक्रव्यूह के बीच सिर्फ़ जानलेवा निकटता थी,

इसका मुझे पता ही नहीं चलेगा

चक्रव्यूह से बाहर निकलने पर

मैं मुक्त हो जाउँ भले ही

फिर भी चक्रव्यूह की रचना में

फ़र्क ही ना पड़ेगा

मरू या मारू, मारा जाऊं या जान से मार दूँ

इसका फ़ैसला कभी नाहो पायेगा

सोया हुआ आदमी जब नींद से

उठकर चलना शुरू करता है

तब सपनोंका संसार उसे

फिर से दिख नहीं पायेगा

उस रोशनी में, जो निर्णय की रोशनी है

सब कुछ समान होगा क्या?

एक पलड़े में नपुंसकता और

दुसरे पलड़े में पौरुष्य

और ठीक तराजू के कांटे पर अर्धसत्य

अर्धसत्य, हादरवून टाकणारा सिनेमा. कथा-पटकथा-संवाद-अभिनय अशा सगळ्याचं पातळ्यांवर हा सिनेमा अंगावर काटा आणतो. इथला नायक पोलिस असूनही दहा-दहा गुंडांना लोळवत नाही, उलट लाचार वाटून नायिकेसमोर अगदी रडवेलाही होतो. ओम पुरीने रंगवलेला 'अनंत'  आणि स्मिता  पाटीलने  रंगवलेली 'जोत्स्ना' बघताना अस्वस्थ व्हायला होतं. अर्धसत्य मनात घर करून जातो.

फिल्म: अर्धसत्य

कविता: दिलीप चित्रे

कथा: एस. डी. पानवलकर

पटकथा: विजय तेंडुलकर

दिग्दर्शक: गोविंद निलहानी

जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं

जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं

ये कूचे ये नीलम घर दिलकशी के
ये लुट ते हुए कारवां ज़िन्दगी के
कहाँ हैं, कहाँ हैं मुहाफ़िज़ खुदी के?
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

ये पुरपेच गलियाँ, ये बदनाम बाज़ार,
ये गुमनाम राही, ये  सिक्कोंकी झंकार 
ये इस्मत के सौदे, ये सौदों पे तकरार
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं कहाँ हैं कहाँ हैं?

ये सदियों से बेख़ौफ़ सहमी सी गलियाँ
ये मसली हुई अधखुली ज़र्द कलियाँ
ये बिकती हुई खोकली रंग-रलियाँ
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

वो उजले दरीचों में पायल की छन छन
थकी हारी साँसों पे तबले की धन धन
ये बे-रूह कमरों में खांसी की ठन ठन
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

ये फूलों के गजरे, ये पीकों के छींटे
ये बे-बाक़ नज़रें, ये गुस्ताख़ फ़िक़रे
ये ढलके बदन और ये बीमार चेहरे
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

यहाँ पीर भी आ चुके हैं, जवाँ भी
तनूमंद बेटे भी, अब्बा मियाँ भी
ये बीवी भी है और बेहन भी है माँ  भी
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

मदद चाहती है ये हव्वा की बेटी 
यशोदा की हम-जींस राधा की बेटी
पयम्बर की उम्मत जुलेखा की बेटी
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं,  कहाँ हैं,  कहाँ हैं?

ज़रा मुल्क के रेह्बरो को बुलाओ
ये कूचे ये गलियाँ ये मंज़र दिखाओ
जिन्हें नाज है हिन्द पर उनको लाओ
जिन्हें नाज है हिन्द पर वो कहाँ हैं?
कहाँ हैं कहाँ हैं कहाँ हैं?


फिल्म: प्यासा
गीत: साहीर लुधयानवी
संगीत: एस डी बर्मन
गायक: रफ़ी

1957

काँग्रेसची सद्दी संपली, पण.....

टीव्हीवर अनेक वाहिन्या आहेत पण त्या एका वेळी एकसारखेच कार्यक्रम प्रसारित करतात, हा आपला नित्याचा अनुभव राजकारणाला देखील लागू पडू लागला आहे. १९८९ नंतर काँग्रेसची सद्दी संपली त्यामुळे राजकीय स्पर्धा जास्त विविधतापूर्ण होईल आणि जनतेपुढे नवे पर्याय तयार होतील अशी शक्यता निर्माण झाली होती, पण अनेक पक्ष अस्तित्वात आले तरी नवे पर्याय काही खुले झाले नाहीत. कारण पक्ष अनेक आहेत खरे; पण ते सगळे एकसारखे वागतात, भूमिका घेतात आणि दिसतात असा गेल्या दोन दशकाचा अनुभव आहे. त्यामुळे स्पर्धा वाढली पण स्पर्धेतून पर्याय निर्माण होण्याची प्रक्रिया मात्र विस्तारली नाही अशा विचित्र कोंडीत गेल्या दोन दशकांचे राजकारण अडकलेले दिसते.

काँग्रेसची सद्दी संपली, पण.....

सुहास पळशीकर, राज्यशास्त्र विभाग, पुणे विद्यापीठ, पुणे.
साधना, दिवाळी अंक २०१२

छोटी गोष्ट

जगाच्या तुलनेत देश लहान.
देशाच्या तुलनेत माणसांचा समूह लहान.
समुहंच्या तुलनेत एकटा माणूस  लहान.
या लहान एकटेपणातून आलेल्या फालतूपणाचं काय करायचं?
मुंगी आकारानं छोटी असते पण ती तुमच्या ढुंगणाला चावू शकते.
तुम्ही तिच्या  ढुंगणाला चावू शकता का?
नाही ना?
म्हणून कोणालाही कमी लेखू नये.

'स्वत:ला फालतू समजण्याची गोष्ट' : अवधूत डोंगरे
अक्षर मानव प्रकाशन, पुणे.